Ekosistem ve Sunduğu Hizmetler-2

single-image

Ekosistem ve Sunduğu Hizmetler-2

 

Yusuf Ali

 

Ekosistem hizmetleri, insanların ekosistemlerden sağladığı faydalardır.

Ekosistem hizmetlerini, ekosistemlerin insanlara doğrudan ya da dolaylı katkıları olarak tanımlamak da mümkündür.

Bu hizmetler insanların hayatta kalmasını ve yaşam kalitesini doğrudan ya da dolaylı olarak destekler niteliktedir.

Ekosistem hizmetleri dört başlık altında toplanabilir:

a) Sağlayıcı(Tedarik edici),

b) Düzenleyici,

c) Kültürel ve

d) Destekleyici hizmetler

Sağlayıcı(tedarik edici) Hizmetler

Gıda, lifli bitkiler, yakıt, genetik kaynaklar, biyokimyasallar, doğal ve tıbbi ilaçlar, süsleyici/bezeyici varlıklar, tatlı su gibi ekosistem hizmetlerinden doğrudan elde edilen ürünleri kapsamaktadır.

Gıda bitki, hayvan ve mikroplardan türeyen gıda ürünlerinin geniş bir kısmını içermektedir.

Lifli bitkiler odun, hintkeneviri(jüt), pamuk, kendir, ipek ve yün gibi malzemelerden oluşmaktadır.

Odun, gübre ve diğer biyolojik malzemeler enerji kaynakları ya da yakıt olarak kullanılmaktadır.

Genetik kaynaklar hayvan/bitki yetiştirme/iyileştirme ve biyoteknoloji için kullanılan genleri ve genetik bilgiyi kapsamaktadır.

Biyokimyasallar, doğal ilaçlar ve tıbbi ilaç olarak kullanılan birçok ilaç, biyositler, alginatlar gibi gıda katkı maddeleri ve biyolojik malzemeler kaynağını ekosistemlerden almaktadırlar.

Deri, kabuk, çiçek ve hayvan/bitki ürünleri gibi süsleyici/bezeyici varlıklar süsleme amaçlı kullanılır ve ağaçlar/çalılar/yer örtücü bitkiler de peyzaj ve süs bitkileri olarak değerlendirilir.

Tatlı su insanların ekosistemlerden elde ettikleri başka bir sağlayıcı hizmettir. Irmaklardaki tatlı su ayrıca bir enerji kaynağıdır.

Bununla birlikte yaşamın ana kaynağı olduğu için su aynı zamanda ekosistemin destekleyici hizmetleri arasında da yer almaktadır.

Düzenleyici Hizmetler

Ekosistem işlemlerinin düzenlenmesiyle elde edilen faydalardır.

Bunlar hava kalitesini/iklimi düzenleme, su dengesini/döngüsünü sağlama, erozyon önleme, hastalık/salgın azaltma/dengeleme, tozlaşma, doğal afetleri önleme gibi faydaları sağlayarak insanlığa, doğaya ve kentsel/kırsal yaşama katkı sağlamaktadırlar.

Ekosistemler hava kalitesinin birçok özelliğini etkileyerek hem kimyasallara katkıda bulunma hem de atmosferden kimyasalları uzaklaştırma işlevleriyle hava kalitesini düzenlemektedirler.

Su düzenleme yüzeysel akışın, sel ya da taşkının zamanlaması ve büyüklüğü, akiferlerin yeniden dolması, ormanların ya da sulak alanların önce tarım alanlarına ve sonra kentsel alanlara dönüşümü gibi sistemin su depolama potansiyelini değiştiren dönüşümleri de içermektedir.

Bitkisel örtü toprak tutunmasında ve toprak kaymasını önlemede önemli bir role sahiptir ve bu durum ekosistemlerin erozyon düzenleme işlevi olarak kabul görmektedir.

Ekosistemler örneğin tatlı suda kirliliğin kaynağı olabildikleri gibi aynı zamanda iç sulara, kıyısal ve denizel ortamlara giren organik maddeleri filtre ederek ve ayrıştırarak su arıtmada ve atık azaltmada yardımcı olabilmekte; toprak ve toprakaltı işlemler aracılığıyla bileşikleri özümsemekte ve zehirden arındırmaktadırlar.

Ekosistem değişmeleri polen taşıyıcıların dağılımını, bolluğunu ve etkinliğini değiştirerek doğadaki verimliliği etkileyebilirler; subasar ormanlar(longozlar) ve mercan kayalıkları gibi kıyısal ekosistemlerin varlığı kasırgalar ve büyük dalgaların neden olduğu zararı düşürerek doğal afetleri önlemede yardımcı olurlar. 

Düzenleyici hizmetler insanlığı ve kentsel yaşamı genel olarak doğrudan kısmen de dolaylı yoldan etkileyen hizmetlerdir.   

Kültürel Hizmetler

Ruhsal varsıllaşma, bilişsel gelişme, hayal kurma, eğlenme/dinlenme(rekreasyon) ve estetik deneyimler aracılığıyla insanların ekosistemlerden sağladığı maddi olmayan faydalardır.

Ekosistemlerin çeşitliliği kültürel zenginliği etkileyen önemli bir etkendir.

Ekosistemler farklı kültürler tarafından geliştirilen geleneksel ve biçimsel bilgi sistemlerini etkiler.

Ekosistemler sanat, halk dansları(folklor) ulusal semboller, mimarlık ve tanıtımın zengin bir kaynağını sağlamaktadırlar.

Estetik değerler birçok insan için yerleşim yerinin seçimi ya da parklar ve manzarası güzel yerlerin tercih edilmesinde olduğu gibi ekosistemlerin birçok anlamda güzellik ya da estetik değerini ortaya koymaktadır.

Ekosistemler özel kültürlerde kurulan sosyal ilişkilerin tiplerini de etkilemektedir. Örneğin balıkçı toplumlar göçer, düzensiz ya da tarım toplumlarının sosyal ilişkilerinden birçok yönden ayrılır.

Birçok insan, ekosistemi de içine alan çevrelerinin tanınmış ya da alışılagelmiş özellikleriyle birlikte yer duygusuna önem vermektedir.

Birçok topluluk ya tarihsel önemdeki peyzajların(kültürel peyzaj) ya da kültürel olarak önemli türlerin devamlılığına önem vermektedir.

İnsanlar sık sık belirli bir alanda doğal ya da yapay peyzajların özellikleri temelinde boş zamanlarını nerede geçireceklerini seçerler.

Bu ekosistemlerin rekreasyon ve ekoturizm değeriyle ilintilidir.

Sağlıklı, güzel ve öz kültürüne uygun bir çevre hem insanlığı hem de kentsel yaşamı olumlu etkilemekte ve daha sağlıklı birey ve toplumların oluşmasına katkı sunmaktadır.

Destekleyici Hizmetler

Diğer tüm ekosistem hizmetlerinin üretimi için gerekli olan şeylerdir.

Diğer hizmetlerdeki değişmeler insanlar üzerinde göreceli olarak doğrudan ve kısa dönem etkilere sahipken destekleyici hizmetlerin insanlar üzerindeki etkileri çoğunlukla dolaylı ya da çok uzun zaman almaktadır.

Erozyon azaltma ya da önleme gibi bazı hizmetler, hem destekleyici hem de düzenleyici bir hizmet olarak kabul edilmektedir.

Bu hizmetler toprak oluşumunu, fotosentezi, birincil üretimi, besin/madde ve su döngüsünü içermektedir.

Birçok sağlayıcı hizmet toprak verimliliğine bağlı olduğu için toprak oluşumunun oranı birçok bakımdan insan gönencini etkilemektedir.

Fotosentez çoğu canlı organizma için gerekli olan oksijeni üretir.

Yeşil bitkiler tarafından birincil üretim ya da özümleme/enerji birikimi/besleyici elementler bu şekilde sağlanır.

Azot ve fosfor döngüsünü de içeren ve yaşam için gerekli yaklaşık 20 besleyici element ekosistemlerin farklı kısımlarında farklı derişimde ekosistemin besin döngüsü sayesinde devam eder.

Canlı-cansız tüm varlıklar için yaşamsal önemde olan su döngüsü ise yine ekosistemler aracılığıyla işlevini görmektedir.

Tüm ekosistemler insan gönencini arttırmaya ve insanların daha iyi yaşamasını sağlamaya hizmet etmekte ve bu bağlamda kişisel/toplumsal güvenlikten temel gereksinmelerin karşılanmasına, sağlıktan iyi sosyal ilişkiler kurmaya ve özgürlüğe kadar ekosistemler insan refahına dolayısıyla kırsal ve kentsel yaşama katkı sunmaktadırlar.

ilginizi Çekebilir